भारतातील असे कुटुंब जे इतके श्रीमंत होते की ते ब्रिटिशांना आणि राजाना कर्ज देत असत…

जेव्हा आपण इतिहासात मागे वळून पाहतो, तेव्हा आपल्याला दिसून येते की ब्रिटिश राज येण्यापूर्वी भारत आर्थिकदृष्ट्या खूप मजबूत होता. जर त्याला सोनेरी पक्षी म्हटले गेले तर त्यामागे एक कारण होते. राजपुत्रांपासून मुघलांपर्यंत सोन्या चांदीने तिजोरी भरलेली होती, व्यापाऱ्यापासून सामान्य लोकांपर्यंत श्रीमंत होती. दारिद्र्य-भुकेलेला व्यक्ती दूरदूरपर्यंत दिसत नव्हता.

1700 च्या काळातील गोष्ट आहे, भारतात एक कुटुंब उदयास आले ज्याने भारतात पैशांचे व्यवहार, कर संकलन इत्यादी गोष्टी सुलभ करण्यास मोठी भूमिका बजावली होती. एकेकाळी त्याच्याकडे इतकी संपत्ती आणि प्रभाव होता की तो मुघल सल्तनत आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीशी थेट व्यवहार करायचा, त्यांना आर्थिक मदत करायचा.

जगत सेठ कोण होते?जगत सेठ’ अर्थात बँकर ऑफ द वर्ल्ड हे एक शीर्षक आहे जे 1723 मध्ये मुघल बादशहा मुहम्मद शाह यांनी फतेह चंद यांना दिले होते. त्यानंतर हे संपूर्ण कुटुंब ‘जगतसेठ’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. तुम्ही सेठ माणिक चंद यांचे नाव ऐकले असेल – ते या घराण्याचे संस्थापक होते. हे कुटुंब त्याच्या काळातील सर्वात श्रीमंत बँकर घराणे होते.

माणिकचंद यांचा जन्म 17 व्या शतकात राजस्थानच्या नागौर येथील मारवाडी जैन कुटुंबातील हिरानंद साहू यांच्या घरी झाला. हिरानंद चांगल्या संभावनांच्या शोधात बिहारला गेले. हिरानंदने पाटण्यात सॉल्टपेट्रेचा व्यवसाय सुरू केला आणि भरपूर पैसे कमवले. त्याने ईस्ट इंडिया कंपनीला भरपूर पैसे दिले आणि त्यांच्याबरोबर व्यावसायिक संबंधही बनवले.माणिकचंद यांनी वडिलांचा व्यवसाय आजूबाजूला पसरवायला सुरुवात केली आणि नवीन क्षेत्रात पाऊल टाकले. यामध्ये व्याजावर पैसे देणे हा सुद्धा एक व्यवसाय होता. लवकरच माणिकचंद यांची बंगालचे दिवाण मुर्शिद कुली खान यांच्याशी मैत्री झाली. पुढे त्याने बंगाल सल्तनतचे पैसे आणि कर हाताळण्यास सुरुवात केली. त्यांचे संपूर्ण कुटुंब मुर्शिदाबाद, बंगालमध्ये स्थायिक झाले.

माणिकचंद नंतर कुटुंबाची जबाबदारी फतेह चंदच्या हातात आली, ज्यांच्या काळात या कुटुंबाने खूप उंची गाठली. या घराण्याच्या शाखा ढाका, पाटणा, दिल्लीसह बंगाल आणि उत्तर भारतातील महत्त्वाच्या शहरांमध्ये काढल्या. त्याचे मुख्यालय मुर्शिदाबाद येथे होते. त्यात ईस्ट इंडिया कंपनीसोबत कर्ज, कर्जाची परतफेड, सराफा खरेदी आणि विक्री इत्यादी व्यवहार होते. रॉबर्ट ऑर्म लिहितो की हे हिंदू व्यापारी कुटुंब मुघल साम्राज्यातील सर्वात श्रीमंत होते आणि बंगाल सरकारवर त्याच्या प्रमुखांचा प्रचंड प्रभाव होता.

जगतसेठ किती श्रीमंत होते?सेठ माणिकचंद आपल्या काळात 2000 सैनिकांची फौज आपल्या स्वखर्चाने सांभाळत असत. बंगाल, बिहार आणि ओडिशाकडे येणारा सर्व महसूल त्यांच्याद्वारेच येत असे. त्यांच्याकडे किती सोने, चांदी आणि पन्ना होते याचा अंदाज लावणे कठीण आहे. त्या वेळी एक म्हण होती की जगतशेठ सोन्या -चांदीची भिंत बांधून गंगा नदीला थांबवू शकत होते.फतेह चंदच्या वेळी त्यांची संपत्ती सुमारे 10,000,000 पौंड होती. आजच्या काळात ही रक्कम सुमारे 1000 अब्ज पौंड असेल.

ते आता कुठे आहेत?माधव राय आणि महाराज स्वरूप चंद यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे साम्राज्य ढासळू लागले. त्यांच्या मालकीच्या बहुतेक जमिनीवर त्यांचे नियंत्रण गमावले. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने त्याच्याकडून घेतलेले पैसे कधीच परत केले नाहीत. आता बंगालची बँकिंग, अर्थव्यवस्था आणि सत्ता ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या हातात होती. त्याच्यासाठी शवपेटीतला शेवटचा खिळा 1857 चा उठाव होता. 1900 च्या दशकात जगतसेठ कुटुंब लोकांच्या नजरेतून नाहीसे झाले. मुघलांप्रमाणे आज त्यांचे वंशजही ज्ञात नाहीत.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *